Seorang anak dibesarkan dan diiktiraf sebagai anak kandung sejak kecil. Namun, apabila ibu atau bapanya meninggal dunia dan urusan pembahagian pusaka bermula, ada ahli keluarga mendakwa bahawa dia sebenarnya anak angkat dan tiada pertalian nasab.
Ahli keluarga berkeras supaya ujian DNA dijalankan kerana pada pandangan mereka, keputusan ujian tersebut akan menentukan status nasabnya dan sama ada dia berhak menerima pusaka sebagai seorang anak.
Tetapi, adakah ujian DNA boleh digunakan untuk menafikan nasab yang telah sabit?
Secara mudahnya, dalam penentuan nasab orang Islam, DNA boleh membantu pengesahan nasab dalam keadaan yang dibenarkan. Namun, keputusan DNA tidak boleh digunakan untuk menafikan nasab yang telah sabit atau menggantikan kaedah li’an yang ditetapkan oleh hukum syarak.
1. Mengesahkan nasab atau menafikan nasab yang sudah sabit?
Kedua-dua perkara ini di sisi undang-undang membawa implikasi yang berbeza.
Dalam pengesahan nasab, mungkin terdapat ketidakpastian tentang asal usul seorang anak. Contohnya, dua orang bayi tertukar di hospital dan keluarga ingin mengenal pasti ibu bapa mereka yang sebenar. Ujian DNA membantu menyelesaikan kekeliruan tersebut.
Keadaannya berbeza apabila seseorang telah mempunyai asas pensabitan nasab, tetapi pihak lain mahu menggunakan DNA untuk memutuskan hubungan itu.
Fatwa Menggunakan DNA Untuk Menentukan Status Nasab Anak, yang disiarkan dalam Warta Kerajaan Negeri Selangor pada 31 Julai 2014, membenarkan penggunaan DNA dalam keadaan tertentu. Antaranya ialah pertelingkahan atau ketidaktahuan nasab, pertukaran anak, kes bayi tabung uji dan anak hilang akibat bencana.
Fatwa yang sama menetapkan batas penggunaannya berhubung li’an dan menegaskan bahawa DNA tidak boleh dijadikan bukti utama dalam isu penafian nasab.
Perbezaan ini dijelaskan dalam kes Eddyham Zainuddin lwn. Rahimah Muhammad [2014] SLRAU 5. Mahkamah Rayuan Syariah Seremban mendapati bahawa walaupun tindakan dinamakan sebagai pengesahan nasab, tujuan sebenar perayu ialah supaya anak tersebut tidak dinasabkan kepadanya. Oleh itu, mahkamah menganggapnya sebagai suatu penafian nasab yang mempunyai kaedah pembuktian berbeza — perenggan [15]–[16].
Mahkamah menjelaskan bahawa DNA tidak boleh menggantikan li’an bagi menafikan nasab. Malah, sekalipun pakar kimia dipanggil memberikan keterangan, laporan itu tetap tidak boleh digunakan untuk mencapai penafian tersebut dalam keadaan kes berkenaan — perenggan [19] dan [23]–[24].
Oleh itu, tujuan dan perintah yang diminta perlu diperiksa, bukan nama tindakan semata-mata. Kebenaran menggunakan DNA untuk pengesahan bukan suatu kebenaran umum untuk menafikan nasab yang telah sabit.
2. Tempoh li’an dan kesan pengakuan seorang bapa
Ujian DNA menilai hubungan genetik. Nasab pula mempunyai kedudukan menurut hukum syarak, termasuk kesannya terhadap wali, nafkah dan pewarisan. Laporan makmal tidak dengan sendirinya menentukan keseluruhan kedudukan hukum seseorang anak.
Bagi seorang suami yang mahu menafikan nasab anak yang telah sabit kepadanya, li’an ialah proses sumpah khusus menurut hukum syarak melalui mahkamah.
Fatwa Selangor tersebut menetapkan tempoh segera bagi li’an bermula apabila isteri disahkan mengandung sehingga tiga hari selepas bersalin. Menurut fatwa itu, penafian selepas tempoh munasabah yang dinyatakan adalah tertolak dan anak tersebut sah serta sabit sebagai anaknya — perenggan 3 Jadual fatwa.
Penafian nasab bukan sesuatu yang boleh ditangguhkan sesuka hati sehingga bertahun-tahun kemudian. Pengakuan terdahulu seorang bapa juga mempunyai kesan yang perlu diteliti.
Dalam kes Muhammad Saiful Aqmal Abdullah lwn. Zaidinawaty Gapor [2021] SLRHU 24, mahkamah membincangkan pengakuan nasab secara jelas, secara petunjuk dan secara diam. Sijil kelahiran merekodkan pemohon sebagai bapa dan pemaklum pendaftaran. Mahkamah turut menilai kegagalannya mengambil tindakan penafian sehingga anak berusia lima tahun sebelas bulan sebagai pengakuan secara diam — perenggan [17]–[20].
Mahkamah menjelaskan bahawa apabila seorang bapa telah mengakui penasaban anak kepadanya melalui bentuk pengakuan tersebut, dia tidak boleh kemudiannya menafikannya. Mahkamah juga menegaskan bahawa pihak yang berhak melakukan penafian itu ialah bapa berkenaan sendiri — perenggan [28].
Walaupun laporan DNA mengecualikan pemohon sebagai bapa biologi, permohonannya ditolak dan anak tersebut kekal dinasabkan kepadanya. Mahkamah memutuskan bahawa DNA tidak boleh digunakan untuk menafikan nasab anak yang dilahirkan dalam perkahwinan sah — perenggan [31] dan [45]–[46].
Pengakuan sebagai bapa bukan hanya dinilai melalui percakapan. Dokumen dan tindakan juga boleh mempunyai kesan terhadap kedudukan nasab. Li’an pula bukan proses yang boleh dilakukan oleh saudara-mara bagi pihak bapa.
Jika ahli keluarga mendakwa seseorang sebenarnya anak angkat, asas dakwaan itu tetap perlu dijelaskan. Siapakah ibu bapa kandung yang dikatakan? Daripada siapa anak itu diambil? Bilakah penyerahan berlaku dan siapakah yang menyaksikannya?
Ujian DNA antara dua individu tidak dengan sendirinya menjawab semua persoalan tersebut. Dakwaan pengangkatan tetap memerlukan asas fakta dan keterangan yang menyokongnya.
3. Pendaftaran anak angkat di JPN
Antara perkara yang boleh diperiksa ialah kewujudan rekod pendaftaran pengangkatan di Jabatan Pendaftaran Negara (JPN), melalui prosedur dan pihak yang layak mendapatkan maklumat itu.
Bagi Semenanjung Malaysia, pendaftaran pengangkatan secara de facto dibuat di bawah Akta Pendaftaran Pengangkatan 1952 (Akta 253). Laluan ini terpakai kepada orang Islam dan bukan Islam, tertakluk kepada syarat yang ditetapkan. Antaranya, kanak-kanak telah dipelihara sebagai anak sendiri selama sekurang-kurangnya dua tahun secara berterusan sebelum permohonan.
Namun, ketiadaan rekod pendaftaran tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa tiada pengangkatan secara fakta pernah berlaku. Ada kemungkinan seseorang dibesarkan oleh keluarga lain tanpa pengangkatan itu didaftarkan. Sebaliknya, dakwaan lisan bahawa seseorang ialah anak angkat juga belum membuktikan bahawa maklumat ibu bapanya dalam rekod kelahiran adalah palsu.
Semakan perlu dibuat bersama sijil kelahiran, dokumen perkahwinan ibu bapa, rekod berkaitan dan keterangan orang yang mempunyai pengetahuan langsung. Pendaftaran pengangkatan sendiri tidak mewujudkan pertalian nasab kepada ibu bapa angkat bagi orang Islam.
Jika terdapat asas munasabah untuk mempercayai bahawa maklumat palsu diberikan semasa pendaftaran kelahiran, perkara itu boleh dibawa kepada JPN untuk semakan dan siasatan. JPN turut menyediakan saluran pembetulan kesilapan fakta dalam sijil kelahiran di bawah seksyen 27(3).
Pemberian maklumat palsu juga boleh membawa tindakan penguatkuasaan, termasuk pendakwaan di bawah seksyen 36(1)(b) Akta Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 1957, sebagaimana direkodkan dalam laporan rasmi mengenai tindakan JPN.
Walau bagaimanapun, aduan tidak secara automatik menyebabkan sijil kelahiran dibatalkan atau seseorang didakwa. Tindakan lanjut bergantung pada bukti, hasil siasatan dan proses undang-undang yang berkenaan.
Pembetulan rekod kelahiran, siasatan maklumat palsu dan penentuan nasab mempunyai kesan undang-undang yang perlu dibezakan.
4. Dakwaan tiada pertalian nasab ialah tuduhan yang berat
Mendakwa bahawa seseorang bukan anak kandung selepas nasabnya sabit bukan sekadar mempertikaikan satu nama dalam senarai waris. Ia menyentuh identiti, hubungan keluarga dan hak seseorang.
Jika dakwaan hanya timbul selepas pertikaian pusaka, kronologi itu wajar diteliti bersama pengakuan serta tindakan terdahulu ahli keluarga.
Bagi pihak yang kedudukannya dipertikaikan, simpan dokumen asal dan susun rekod pengiktirafan keluarga. Antaranya ialah siapa yang menjadi pemaklum pendaftaran kelahiran, bagaimana hubungan anak dan bapa dinyatakan dalam dokumen terdahulu serta pengakuan sebagai wali dalam urusan perkahwinan jika ada.
Nasab yang telah sabit tidak terpadam hanya kerana timbul dakwaan baharu ketika pusaka hendak dibahagikan.
Memahami batas penggunaan DNA dan menyediakan bukti yang teratur membantu seseorang mengambil tindakan melalui saluran undang-undang yang sesuai untuk mempertahankan kedudukannya sebagai waris yang sah.
Oleh: Izaan Azalan